تبلیغات
باز تابش امسال - چرا بعضی کشورها فقیرند
 
باز تابش امسال
درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : mah sal
نویسندگان
نظرسنجی
نظر خود را در مورد این وبلاگ بنویسید







چرا بعضی کشورها فقیرند؟
«چرا بعضی کشورها فقیر هستند؟» پرسش مذکور در اصل سوال درستی محسوب نمی شود؛ زیرا پرسشگر ثروتمند بودن را قاعده و فقیر بودن را استثناء در نظر گرفته است.

«چرا بعضی کشورها فقیر هستند؟» پرسش مذکور در اصل سوال درستی محسوب نمی شود؛ زیرا پرسشگر ثروتمند بودن را قاعده و فقیر بودن را استثناء در نظر گرفته است.

به بیان دیگر در منطق و ادراک نهفته در پس این سوال، ثروتمند بودن وضعیتی طبیعی و عادی به حساب آمده و فقیر بودن انحرافی از شرایط طبیعی؛ در حالیکه پژوهش های صورت گرفته در تاریخ اقتصاد کاملا عکس آن را نشان می دهد. فقیر بودن در طول تاریخ وضعیت عمومی انسان ها بوده و ثروتمند بودن چیزی خارج از این وضعیت فراگیر. بدین ترتیب شکل درست پرسش چنین خواهد شد: «چرا بعضی کشورها ثروتمند هستند؟» البته به دلیل سادگی فهم مساله بهتر است بخش دومی را هم به سوال بالا اضافه کنیم: «چرا بعضی کشورها ثروتمند و برخی دیگر فقیر هستند؟»

تاریخ فقر و تاریخ رهایی از چنگال آن موضوعی است اسرارآمیز. فقر روزگاری بر سراسر جغرافیای جهان مستولی بود، اما امروز برخی کشورها بسیار ثروتمند و بعضی دیگر بسیار فقیر هستند. بی تردید عاملی که سبب درک ما از مفهوم ثروتمند بودن شده وجود قابل رویت این وضعیت است. اگر قرار بود درباره دنیای هزار سال قبل صحبت کنیم پرسش مطرح شده در این یادداشت بی معنا به نظر می رسید؛ چرا که در آن مقطع فقر بر تمام جهان حکمفرمایی می کرد. نقطه تکوین ثروتمند بودن برخی کشورها به انقلاب صنعتی برمی گردد. دنیا تقریبا از قرن هیجدهم به شکلی پیوسته در حال ثروتمند شدن است. اگر جهان را یک کل فرض کرده و نمودار محصول سراسر آن و درآمد سرانه تمام انسان ها را در سه قرن اخیر مقایسه کنیم، آنچه ذکر شد را به روشنی خواهیم دید. سعادت بزرگی است برای جهان چون امروز تعداد جمعیتی که گذشتگان حتی تصورش را هم نمی کردند در سطحی از رفاهی زندگی می کنند که حتی در مخیله پیشینیان نیز نمی گنجید.

آیا مطرح کردن موضوع «استعمار» پاسخ مناسبی برای پرسش آغازین این گفتار است؟ اکنون افزایش خارق العاده ثروت جهانی سبب شده مساله فقر بیشتر جلب توجه کند و فقیر بودن به وضعیتی غیرقابل تحمل بدل شود. در گذشته همه کشورها فقیر بودند، اما امروز برخی فقیر هستند و برخی ثروتمند و شکاف بین فقیر و غنی به شکل غیرقابل انکاری واضح و عمیق شده. در این مدت رهایی برخی کشورها از چنگ فقر ما را به سوی این باور سوق داده که فقر مساله ای است قابل حل و درست به همین دلیل با هدف ارائه پاسخ به پرسش اصلی این گفتار، راهکارها و راهبردهای متفاوتی عرضه شده است.

دوگانه جانسوز «فقیر، غنی» را از منظر جغرافیای اسلام هم به وضوح می توان به تماشا نشست. جغرافیای اسلام به واقع فقیر محسوب می شود. تولید ناخالص ملی مجموع کشورهای عضو اتحادیه عرب کمتر از تولید ناخالص ملی اسپانیاست. جغرافیای اسلام به عنوان یک کل اقتصادی در قیاس با فرانسه در رتبه پایین تری قرار می گیرد. ممالک ثروتمند عرب نه در مفهوم اقتصادی، بلکه به سبب مالکیت یک کالا(نفت) ثروتمند به حساب می آیند. از هر زاویه که نگاه کنیم جغرافیای اسلام را در قیاس با غرب بسیار فقیر خواهیم یافت. اگر تا ۲۰ سال آینده تغییری اساسی در روند کنونی اقتصاد جهان روی ندهد، دو کشور چین و هندوستان نیز از مجموع کشورهای اسلامی پیشی خواهند گرفت.

پرسش آغازین گفتار را اندکی تغییر می دهم: «چرا جهان اسلام فقیر است؟» در پاسخ به این پرسش جواب های کلیشه ای متفاوتی مطرح شده: غربی ها و آن دسته از ساکنان کشورهای اسلامی که ارتباطی عقیدتی با دین اسلام ندارند، اسلام را منشاء فقر حاکم بر این ممالک می دانند. در نقطه مقابل این دسته گروه دومی قرار دارد که دور شدن از اسلام را به عنوان منشاء ابتلاء مسلمانان به فقر معرفی می کند. هر دو نگاه کلیشه ای فوق که آنها را می توان محصول پیشداوری محسوب کرد، امکان بحث و تحلیل جدی روی مساله را سد می کند؛ در حالیکه نه اعتقاد گروه نخست را می توان سبب فقیر شدن جغرافیای اسلام دانست و نه باور دسته دوم می تواند موجب رهایی از فقر شود.

برخی نویسندگان در تشریح دلایل فقر به صورت عام و در تبیین علل فقر در جهان اسلام، به طور خاص، به خوانش های تاریخی سوسیالیستی متوسل شده اند. در نظر آنان استعمار مهم ترین منشاء ثروت غرب به حساب می آید. به اعتقاد آنها بین سرمایه داری بازار و «دولت، ملت» غرب اتحادی گریزناپذیر برقرار است. علاوه براین آنان نیروی کار برده ها را نیز به عنوان یکی دیگر از دلایل مهم ثروت غرب ارزیابی می کنند. تزهای فوق به رغم عامه پسند بودن شان کلیشه هایی هستند که ذهن را به تنبلی سوق می دهند. وجود یک «کولونیالیزم» (از انواع استعمار) وحشی در گذشته غرب قابل انکار نیست، اما آنچه در پس ثروت امروز غرب خوابیده، استعمار محسوب نمی شود؛ چندان که به بنا به نوشته تاریخ دانان معتبر حوزه اقتصاد، نقش استعمار در ثروت کنونی غرب به ده درصد هم نمی رسد.

اما چرا کسانی استعمار را مهم ترین دلیل ثروت غرب می دانند؟ زیرا آنها بر اساس تفکر مرکانتیلیزم، ثروت را محصول تجارت یک طرفه و تجمیع پول خارجی با معادن گران قیمت دانسته، میزان ثروت را در دنیا ثابت در نظر می گیرند. اگرچه زمانی داشتن چنان اندیشه ای طبیعی محسوب می شد، تاریخ اقتصاد جهان از وقوع انقلاب صنعتی تا به امروز در مسیر ابطال آن حرکت کرده است. اسپانیا و پرتغال به عنوان وحشی ترین استعمارگران تاریخ، در توسعه اقتصادی در قیاس با سایر کشورهای غربی عقب مانده محسوب می شوند. دنیا شاهد نمونه هایی بوده و هست که بدون دست یازیدن به استعمار ثروتمند شده اند. در نظر داشته باشیم که استعمار غارتگری است و غارتگری در ردیف فعالیت های اقتصادی قرار نمی گیرد.

توسعه اقتصادی متکی است به برپایی و حفظ ساختارهای تولیدی با هدف رفع منظم نیازهای بشری و در دیگرسو استعمار هم مانع برپایی این ساختارهاست و هم از استمرار بقای آنها جلوگیری می کند. از یاد نبریم که افزایش رفاه با افزایش آزادی ها ارتباطی تنگاتنگ دارد...

تز مشهور «وبر» موسوم به «اخلاق پروتستان و سرمایه داری» مهم ترین رساله ارائه شده در خصوص تبیین علل ثروت غرب به حساب می آید. وبر ثروت را محصول سرمایه داری بازار می داند، اما مارکسیست ها حاضر به پذیرش این دیدگاه نیستند. در هر حال نسبت برقرار شده بین سرمایه داری و اخلاق پروتستان باید مورد بحث قرار بگیرد. بنابر عقیده وبر اخلاق پروتستانی راه را بر روی سرمایه داری گشوده و از همین رو

است که ابتدا مناطق پروتستان نشین اروپا به توسعه دست یافته اند. البته در ۲۰ سال اخیر رساله وبر از دو سو مورد هجمه قرار گرفته است. تز نخستی که رساله وبر را به چالش کشیده می گوید اخلاق پروتستانی منجر به سرمایه داری نشده، بلکه این سرمایه داری است که اخلاق پروتستانی را ایجاد کرده. تز دوم هم می گوید نخستین رشد در زمینه سرمایه داری نه در اروپای پروتستان که در اروپای کاتولیک، به خصوص در دولت- شهرهای ایتالیا به وقوع پیوسته. امروز با کمک پژوهش های معتبر ثابت شده آموزه های کاتولیک در زمینه مفاهیمی چون بازار و تجارت آزاد و پول عادلانه سابقه ای بیشتر از تفکرات پروتستان در این موضوعات دارد.

سرمایه داری برای زایش و بقای خود نیاز به ملت ـ دولت های مدرن ندارد و نمی توان از ارتباط آشکار این دو وجود رابطه علت و معلولی را استنتاج کرد. نخستین سرمایه داری مدرن در دولت – شهرها پدید آمده. الصاق غارتگری و استعمار به سرمایه داری لیبرال هم درست نیست. باید توجه داشت آنهایی که با اشغال سرزمین ها به تحمیل هویت سیاسی مطلوب خود پرداخته اند، آنهایی که با تولید ماشین های جنگی غول آسا به قتل عام مردم دست زده اند و آنهایی که بوسیله نمادهای سیاسی از بسط بینش مردم جلوگیری کرده اند، صنف سیاستمدارها و دولتمردان (دولت ها) بوده اند.

ثروت اقتصادی روی پایه های مشخصی بنا شده: اقتصاد بازار و به بیان دیگر اقتصاد آزاد و آزادی.

اگر به نام اقتدار عمومی، ایدئولوژی، فلسفه، آرمانشهر، دین و... حوزه خصوصی افراد مورد دخالت قرار نگیرد انسان ها خواهند توانست از نسلی به نسل دیگر وضعیت اقتصادی خود را بهبود ببخشند. بی تردید فرمولی که ذکر شد به رغم سادگی، از پشتوانه دلایل سیاسی، حقوقی و اقتصادی برخوردار است. در کار انسان ها دخالت نکنید، مزاحم آنها نشوید، مانع تراشی نکنید، در برابر استفاده آنها از توانایی های بالقوه و در برابر رفتارهای طبیعی انسانی شان سد ایجاد نکنید. کوتاه سخن اینکه به آزادی انسان ها احترام بگذارید. این مسیری است که به ثروت اقتصادی منجر می شود.

ترجمه: آیدین فرنگی
آتیلا یایلا
متفکر و عضو هیات علمی دانشگاه قاضی ترکیه در رشته اقتصاد و فلسفه سیاسی
منبع: روزنامه زمان، چاپ ترکیه
روزنامه دنیای اقتصاد ( www.donya-e-eqtesad.com )


صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :